Nghị định 46/2026/NĐ-CP — Từ khủng hoảng thông quan đến khởi động lại theo lộ trình: tình hình thực thi hiện nay

Ngày 26/1/2026, Chính phủ ký ban hành Nghị định 46/2026/NĐ-CP, văn bản hướng dẫn thi hành Luật An toàn thực phẩm 55/2010/QH12, đồng thời chính thức thay thế Nghị định 15/2018/NĐ-CP đã điều chỉnh khung pháp lý an toàn thực phẩm Việt Nam trong gần tám năm. Mười một chương, năm mươi lăm điều, sáu cải cách trọng tâm — và có hiệu lực ngay trong ngày ký. Trong vòng bảy mươi hai giờ, các cửa khẩu trên cả nước bị tê liệt.

Sáu thay đổi cốt lõi của Nghị định 46/2026

• Cơ chế tự công bố bị thu hẹp. Thực phẩm chế biến bao gói, phụ gia, chất hỗ trợ chế biến, bao bì và dụng cụ tiếp xúc thực phẩm nay phải đăng ký bản công bố hợp quy thay vì chỉ tự công bố. Điều 4, 20 và 51.
• Bao bì và dụng cụ tiếp xúc thực phẩm lần đầu được đưa vào diện quản lý, chịu đăng ký công bố hợp quy, kiểm tra nhà nước và giám sát của UBND tỉnh.
• Lộ trình bắt buộc áp dụng HACCP / GMP. Cơ sở sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe (TPBVSK) và phụ gia thực phẩm phải hoàn thành xây dựng và vận hành hệ thống HACCP, GMP hoặc tương đương chậm nhất ngày 31/12/2026.
• Mở rộng phạm vi kiểm tra nhập khẩu. Bao bì, dụng cụ và vật liệu tiếp xúc nay nằm trong phạm vi kiểm tra bắt buộc bên cạnh thực phẩm và phụ gia, với ba phương thức (chặt, thông thường, giảm) và thời hạn cụ thể được quy định tại Điều 19–28.
• Trách nhiệm pháp lý trực tiếp của sàn thương mại điện tử. Lần đầu chủ sàn và ứng dụng giao dịch chịu trách nhiệm chính về kiểm duyệt nội dung, công khai giấy tờ pháp lý của người bán, gỡ bỏ theo yêu cầu cơ quan quản lý, và chịu trách nhiệm liên đới khi có sự cố an toàn (khoản 6 Điều 52).
• Quy định rõ thời điểm truy xuất nguồn gốc và thu hồi. Điều 42–43 ấn định thời điểm kích hoạt là "ngay khi phát hiện hoặc có thông báo về nguy cơ" — truy xuất và báo cáo phải tiến hành ngay.

Khủng hoảng thông quan (26/1 – 5/2/2026)

Nghị định 46 có hiệu lực ngay trong ngày ký — vào dịp giáp Tết Nguyên đán, không có thời gian chuyển tiếp cho hàng hóa đang trên đường. Trong vòng bốn đến năm ngày, hơn 700 lô hàng và khoảng 300.000 tấn thực phẩm, nông sản bị giữ lại tại các cửa khẩu đường bộ, đường biển và đường hàng không. Đến trưa ngày 4/2, các con số được công bố:

• Hiệp hội Bia-Rượu-Nước Giải khát Việt Nam (VBA): khoảng 90.000 tấn bị giữ.
• Hiệp hội Sữa Việt Nam (VDA): khoảng 30.000 tấn.
• Hiệp hội Lương thực Thực phẩm TPHCM (FFA): gần 3.000 tấn.
• Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam: khoảng 400 tấn.
• Trường hợp đơn lẻ được dẫn nhiều nhất: 3 container hạt óc chó nhập khẩu từ Mỹ trị giá 12,6 tỷ đồng bị giữ tại cảng Cát Lái.

Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA) gửi văn bản khẩn ngày 2/2 đến Văn phòng Chính phủ đề nghị lùi hiệu lực 90 ngày, dẫn khảo sát hội viên cho biết gần 78% doanh nghiệp logistics chưa kịp chuẩn bị hồ sơ theo mẫu mới. VLA ước tính chi phí lưu kho, lưu bãi 2–3 tỷ đồng mỗi ngày trong mùa cao điểm.

Phản ứng của Chính phủ — Nghị quyết 09/2026/NQ-CP

Ngày 4/2/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành chỉ đạo yêu cầu tám bộ — Y tế, Nông nghiệp & Môi trường, Công Thương, Tài chính, Quốc phòng, Công an, Tư pháp, Văn hóa-Thể thao-Du lịch — "khẩn trương tháo gỡ ngay các khó khăn, vướng mắc trong kiểm tra thực phẩm, hàng hóa xuất, nhập khẩu", thiết lập đường dây nóng 24/7 và báo cáo Thủ tướng hàng ngày. Cùng ngày, Chính phủ ban hành Nghị quyết 09/2026/NQ-CP tạm ngưng hiệu lực Nghị định 46 đến 15/4/2026 và khôi phục Nghị định 15/2018 cùng các văn bản hướng dẫn trong thời gian chuyển tiếp. Tối 5/2, các lô hàng đầu tiên bị giữ bắt đầu được thông quan.

Vì sao các hiệp hội cho rằng tạm ngưng là chưa đủ

Quãng dừng 75 ngày tạo thời gian, nhưng những phản biện cơ cấu — được FFA, FTA, EuroCham và AmCham đưa ra trong suốt tháng 2 — đi xa hơn các trục trặc thực thi.

• Từ hai cấp lên ba cấp. FFA ước tính thiết kế mới có thể nhân số lượng yêu cầu kiểm tra nhà nước lên 10–20 lần, thời gian phê duyệt đăng ký sản phẩm kéo dài từ ngày sang tháng.
• Bà Lý Kim Chi (Phó Chủ tịch FFA) nhận định các đơn vị thẩm định đầu mối ở trạng thái "bị động do quy trình chưa rõ ràng" — hạn chế năng lực địa phương (nhân lực có chứng chỉ, phòng thí nghiệm được công nhận) là điểm nghẽn, không phải bản thân văn bản.
• Bà Nguyễn Thị Hồng Minh (Chủ tịch FTA) chỉ ra rằng sản phẩm có chứng nhận quốc tế (organic, IFS, FSSC 22000) vẫn phải kiểm nghiệm trùng lặp tại phòng thí nghiệm trong nước với danh mục chỉ tiêu khác chuẩn quốc tế.
• Ông Nguyễn Hồng Uy (EuroCham) cho biết mức độ lấy mẫu nay mở rộng sang nguyên liệu và bao bì trong khi năng lực phòng thí nghiệm được công nhận tại Việt Nam chưa tăng tương ứng.
• Ông Huỳnh Quang Tuấn (AmCham) đề xuất chấp nhận HACCP, ISO 22000, IFS, FSSC 22000 thay cho kiểm nghiệm trong nước trùng lặp, kết hợp phân loại doanh nghiệp nhập khẩu theo lịch sử tuân thủ.

Bài học về thiết kế chính sách

TS. Đặng Thảo Quyên (Đại học RMIT Việt Nam) coi câu chuyện Nghị định 46 là tình huống điển hình về việc một sửa đổi pháp lý lớn cần một lộ trình dự báo, không phải hiệu lực cùng ngày ký. Các khuyến nghị của bà, đăng trên VietnamNet, đang lưu hành trong giới chính sách:

• Thời gian chuyển tiếp bắt buộc 6–12 tháng giữa ký và hiệu lực đối với văn bản liên quan đến thông quan.
• Chương trình thí điểm theo nhóm sản phẩm hoặc địa phương trước khi áp dụng toàn quốc.
• Phân tích các bên liên quan toàn diện ngoài nhà nhập khẩu và hải quan — phòng thí nghiệm, logistics, thương mại điện tử, phòng thương mại nước ngoài.
• Mô hình kinh tế lượng hóa thiệt hại GDP do gián đoạn thương mại so với lợi ích y tế công cộng của cải cách.
• Phân loại rủi ro theo nhóm sản phẩm, nước xuất xứ và lịch sử tuân thủ của nhà nhập khẩu thay vì tiền kiểm đồng loạt.

Tình hình hiện nay — doanh nghiệp nước ngoài cần làm gì

Nghị định 46 đã hoạt động trở lại từ 16/4/2026. Doanh nghiệp đang kinh doanh tại Việt Nam cần xem khung thiết kế là cố định; chỉ các trường hợp ngoại biên còn được điều chỉnh qua thông tư kỹ thuật.

• Rà soát danh mục sản phẩm theo phạm vi tự công bố mới bị thu hẹp. Sản phẩm nay phải đăng ký bản công bố hợp quy phải có trong hàng đợi tại cơ quan có thẩm quyền — công bố cấp theo Nghị định 15/2018 còn hiệu lực trong 12 tháng chuyển tiếp.
• Định vị bao bì và vật liệu tiếp xúc trong chế độ kiểm tra mới. Bao bì và dụng cụ nhập khẩu trước đây ngoài phạm vi nay chịu điều chỉnh tại Điều 4, 20 và 51 Nghị định 46.
• Doanh nghiệp TPBVSK và phụ gia thực phẩm phải khóa lộ trình triển khai HACCP / GMP theo mốc 31/12/2026. Bộ Y tế đã phát đi tín hiệu sẽ không lùi tiếp.
• Chủ sàn thương mại điện tử (Shopee, Lazada, TikTok Shop, Tiki, Sendo) phải triển khai khoản 6 Điều 52 trên thực tế: xác minh giấy tờ người bán, kiểm duyệt nội dung quảng cáo, SLA gỡ bỏ. Trách nhiệm liên đới theo Nghị định 38/2021/NĐ-CP áp dụng khi sai sót.
• Xây dựng bộ hồ sơ truy xuất — chuỗi cung, lô, phân phối, xử lý — đáp ứng cơ chế kích hoạt thu hồi tại Điều 42–43.

Nghị định 46 nay là văn bản hướng dẫn an toàn thực phẩm chính thức. Cửa khẩu đã thông trở lại, nhưng cơ quan quản lý cũng đang thu thập dữ liệu về các tỉnh và ngành nào có thể thực sự vận hành quy trình mới. Dự kiến sẽ có một loạt thông tư hướng dẫn từ Bộ Y tế và Bộ Nông nghiệp & Môi trường trong nửa cuối năm 2026.

Nguồn

• Cổng thông tin Chính phủ (baochinhphu.vn) — chỉ đạo của Thủ tướng về Nghị định 46/2026/NĐ-CP, 4/2/2026.
• xaydungchinhsach.chinhphu.vn — toàn văn và tóm tắt chính sách Nghị định 46/2026/NĐ-CP.
• LuatVietnam — "6 điểm mới tại Nghị định 46/2026/NĐ-CP về quản lý an toàn thực phẩm".
• VnEconomy — "Tạm ngưng Nghị định 46: Gỡ khó cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu".
• VietnamNet — "Doanh nghiệp 'thở phào' khi hàng đã thông quan, bài học từ Nghị định 46 là gì?", trích dẫn TS. Đặng Thảo Quyên (RMIT Việt Nam).
• Người Lao Động — "Nghị định 46 phải sửa căn cơ, không thể chỉ tạm ngưng", trích dẫn FFA, FTA, EuroCham, AmCham.
• VIB — "Tổng hợp khó khăn vướng mắc trong triển khai Nghị định 46/2026/NĐ-CP và Nghị quyết 66.13/2026/NQ-CP".